(The Turkish Post) – Sağlık Bakanlığı tütün ve tütün ürünleriyle mücadelenin 16’ncı yılında yeni bir kampanya başlattı. Kampanyanın adı ‘Dumansız Türkiye’.
Bakanlıktan yapılan açıklamaya göre tütün kullanımı, Türkiye’de ve dünyada önlenebilir ölümlerin en önemli nedenlerinden biri. Akciğer kanseri başta olmak üzere kanserler, kalp damar hastalıkları, KOAH gibi pek çok hastalığın sebepleri arasında ilk sırada tütün ve tütün ürünleri kullanımı geliyor.
15 yaş üzeri tütün kullanımı yüzde 34,8
2023 verisine göre 15 yaş ve üzeri nüfusta tütün ürünü kullanımı yüzde 34,8. Türkiye’de her yıl yaklaşık 100 bin kişi tütün ve tütün ürünlerine bağlı hastalıklar nedeniyle hayatını kaybediyor.
Yine bakanlığın verilerine göre 40 bin 266 çapraz denetimde 3 bin 718 ihlal tespit edildi. Ülke genelinde 671 sigara bırakma polikliniği hizmet veriyor. Bu polikliniklerine yapılan başvuru sayısı yüzde 85 arttı. Kamu kurumlarında sigara bırakma danışmanlığı hizmeti başladı.
Çeşitli sebeplerle sağlık kurumlarında sigara bırakma polikliniklerine başvuramayan hastaların hizmetten faydalanmasını sağlamak amacıyla çevrimiçi (uzaktan) sigara bırakma poliklinik hizmeti sunulmaya başlandı.
Gerek Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan gerekse Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu sık sık tütünle mücadele konusundaki ‘kararlılığı’ dile getiriyor.
Ancak Diken’in haberine göre ilgili mevzuatın uygulanması ve denetimlerde zaaf olduğunu ortaya koyan veriler var.
2015’ten beri hazırlanan ve Türk Toraks Derneği’nin kongresine sunulan ‘Tütün Satış Noktaları Gölge Raporu: 2014-2024 Arasında Türkiye’de Değişen Durum Raporu’ alandaki eksikliği bir kez daha gösterdi.
Reklam, promosyon ve sponsorluğun tütün kullanımını artırdığı biliniyor. Bu nedenle tütün kontrol mücadelesinde satış noktalarıyla ilgili düzenlemelere uyulması önemli.
Araştırmacılar da Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi’ne bağlı olarak uyarlanan ve 4207 sayılı kanunun satış noktalarında tütün ürünlerine yönelik teşhire ilişkin hükümlerine uyulup uyulmadığını yerinde inceledi. Bunun için Aralık 2024’te İstanbul’un ticaret-yoğun dört ilçesinin (Şişli, Beşiktaş, Beyoğlu, Kadıköy) bir kilometre yarıçaplı merkez bölgelerinde belirlenen satış noktaları ziyaret edildi, gözlem yapıldı ve bulgular fotoğraflarla belgelendi.
Mücadelenin yıllar içerisinde satış noktaları yönünden giderek zayıfladığına gösteren raporu Dr. Ümmühan Peçe Sönmez, Dr. Murat Güner, Tanzer Gezer, Dr. Osman Elbek, Dr. Pınar Ay, Dr. Füsun Yıldız ve Dr. Elif Dağlı hazırladı.
Sonuçlar aynı yöntemle, aynı noktalarda ve aynı rotada gerçekleştirilen geçmiş gölge rapor sonuçlarıyla birlikte analiz edildi.
Tütün dükkanları ‘patladı‘
Rapora göre 2014’te 70 tütün satış noktası saptanmışken, 2024’te bunun 200’ye çıktığı tespit edildi. 2014-2024 arasında tütün ürünlü satış noktasında en yüksek artış Şişli ve Beyoğlu ilçelerinde (sırasıyla yüzde 250 ve yüzde 206) oldu. Yine bu zaman diliminde tütün dükkanı oranının yüzde 9,9’dan yüzde 45,5’e, süpermarket oranının yüzde 4,9’dan yüzde 19,5’e, gazete büfe oranının yüzde 9,4’ten yüzde 11’e arttığı görüldü.
Buna karşılık bakkal-kuruyemiş oranı yüzde 34,4’ten yüzde 9’a, kuruyemişçi oranı yüzde 19’dan yüzde 0,8’a, büfe oranıysa yüzde 21,8’den yüzde 7,0’a geriledi.
Reklam yasakları aleni şekilde deliniyor
Satış noktaları içinde fiyat bildirimleri ve dolap/raf düzenlemelerine uygun olan yoktu. Sadece tütün satan işletmelerin yüzde 91,3’ünün tabelalarında reklam ve tanıtım var.
Satış noktalarının yüzde 94,5’inde paketlerin endüstrinin önerdiği düzende sergilendiği, yüzde 82,5’inde paketlerin resimli uyarılarının görünür şekilde dik sergilenmediği ve yüzde 82,5’inde müşterilerin ürünlere fiziki erişiminin bulunduğu tespit edildi.
Çocukların erişimi de kolaylaştırılmış. Satış noktalarının yüzde 96’sında tütün ürünleri çocukların göz hizasında sergileniyordu.
Halk sağlığı tütün endüstrisinin vicdanına bırakılmış
Araştırmada 10 yılda ihlallerin değişimine de bakıldı. İhlal oranlarındaki dramatik artış, denetimsizliği ve başıboşluğu işaret ediyor. Kamu denetimi görevini yapmıyor. Halk sağlığı tütün endüstrisi ve satıcıların vicdanına bırakılıyor. Onlarsa pazarlamanın bütün inceliklerini, daha fazla tütün satmak için kullanıyorlar.
Söz konusu araştırmaya göre son 10 yılda:
-Fiyat bildirim ihlallerin hızı yüzde 74,3’ten yüzde 100’e;
-Ürünlerin dışarıdan görünmesi yüzde 64,3’den yüzde 97’ye,
-Sağlık uyarılarının gösterilmemesi yüzde 18.6’dan yüzde 94.5’e,
-Belirli bir marka/markaların ön plana çıkarılması yüzde 21,4’ten yüzde 93,5’e,
-Müşterilerin ürüne fiziki olarak erişmesi yüzde 20’den yüzde 82,5’e çıktı.
-2019’da ilk kez saptanan tezgâh üstü ürün teşhiri yüzde 31’den yüzde 82’ye,
-2019’da ilk kez saptanan ürünler için özel dolap yapılması ihlalininse yüzde 2.3’den yüzde 32,5’e yükseldiği tespit edildi.
