(The Turkish Post) – SUNA YAMAN
Avrupa Birliği, yıllardır üzerinde çalıştığı ambalaj reformunu uygulamaya geçirerek plastik kullanımına karşı şimdiye kadarki en kapsamlı mücadeleyi başlatıyor. 12 Ağustos’tan itibaren aşamalı olarak yürürlüğe girecek düzenlemeler, yalnızca market raflarını ya da restoranları değil, üretimden lojistiğe, turizmden uluslararası ticarete kadar uzanan geniş bir ekonomik zinciri etkileyecek. İlk bakışta ketçap paketlerinin, plastik poşetlerin veya havalimanlarında valizleri saran streç filmlerin yasaklanması gibi görünen kararlar, gerçekte Avrupa’nın üretim modelini değiştirmeyi amaçlayan daha büyük bir dönüşüm planının parçası.
Avrupa Birliği’nin bu adımı atmasının temel nedeni hızla büyüyen ambalaj atıkları. Avrupa’da kişi başına yılda yaklaşık 178 kilogram ambalaj atığı oluşuyor ve bu rakam uzun yıllar boyunca sürekli arttı. Geri dönüşüm oranlarının yükselmesine rağmen tüketim alışkanlıklarının değişmemesi, atık miktarını istenen seviyeye çekmeye yetmedi. Bu nedenle Brüksel, yalnızca geri dönüşümü teşvik eden değil, doğrudan atık oluşumunu azaltmayı hedefleyen yeni bir strateji geliştirdi.
Yeni düzenleme, “kullan-at” anlayışından “yeniden kullan” modeline geçişi zorunlu hale getiriyor. Restoranlarda tek kullanımlık ketçap, mayonez, tuz ve şeker paketlerinin kaldırılması, müşterilerin kendi kahve kupalarını getirebilmesi, zincir kafelerin yeniden kullanılabilir bardak sunma zorunluluğu ve otellerde küçük plastik şampuan şişelerinin yasaklanması bu yaklaşımın en görünür örnekleri olacak. Avrupa Birliği artık çevre sorununu yalnızca geri dönüşüm kutularıyla çözmenin mümkün olmadığı görüşünden hareket ediyor.
Düzenlemenin önemli ayaklarından biri de sağlık boyutu oluşturuyor. Gıda ambalajlarında kullanılan ve “sonsuz kimyasallar” olarak adlandırılan PFAS maddeleri uzun süredir bilim insanlarının gündeminde bulunuyor. Doğada neredeyse hiç parçalanmayan bu kimyasalların insan sağlığı üzerindeki olası etkileri nedeniyle kullanım alanları giderek daraltılıyor. Avrupa Birliği, çevre politikası ile halk sağlığını aynı düzenleme içinde bir araya getirerek yalnızca plastik miktarını değil, ambalajların içeriğini de değiştirmeyi hedefliyor.
Ancak bu dönüşümün ekonomik maliyeti de oldukça yüksek olacak. Avrupa’daki ambalaj üreticileri, gıda firmaları, restoran zincirleri ve perakende şirketleri yeni standartlara uyum sağlayabilmek için milyarlarca euroluk yatırım yapmak zorunda kalacak. Özellikle farklı plastik türlerinin bir arada kullanıldığı ambalajların yeniden tasarlanması kolay görünmüyor. Bugün birçok ürünün raf ömrünü uzatan ya da taşıma sırasında dayanıklılığını artıran ambalajların yerine aynı performansı gösterecek çevre dostu alternatiflerin geliştirilmesi hem zaman hem de maliyet gerektiriyor.
Bu durumun tüketici fiyatlarına da yansıması bekleniyor. Yeniden kullanılabilir ambalaj sistemleri, depozito uygulamaları ve yeni üretim teknolojileri ilk aşamada işletmeler için ek maliyet anlamına geliyor. Özellikle küçük ölçekli restoranlar ve yerel üreticiler, büyük şirketlere kıyasla bu dönüşüme uyum sağlamakta daha fazla zorlanabilir. Avrupa Birliği bazı küçük işletmelere muafiyet tanımayı planlasa da uzun vadede yeni sisteme uyum kaçınılmaz görünüyor.
Öte yandan düzenleme yalnızca Avrupa şirketlerini ilgilendirmiyor. Avrupa Birliği dünyanın en büyük ithalat pazarlarından biri olduğu için yeni kurallar ihracatçı ülkeleri de doğrudan etkileyecek. Türkiye’nin gıda, plastik, ambalaj ve hızlı tüketim ürünleri ihracatında Avrupa pazarı önemli bir yer tutuyor. Bu nedenle Türk üreticiler de ürünlerini yeni standartlara uygun hale getirmek zorunda kalacak. Geri dönüştürülebilir ambalaj kullanımı, zararlı kimyasalların ortadan kaldırılması ve yeniden kullanılabilir sistemlere uyum sağlayamayan firmalar, Avrupa pazarında rekabet avantajını kaybetme riskiyle karşı karşıya kalabilir.
Bu süreç aynı zamanda yeni fırsatlar da oluşturabilir. Çevre dostu ambalaj teknolojileri geliştiren şirketler, biyobozunur malzemeler üreten firmalar ve geri dönüşüm sektöründe faaliyet gösteren işletmeler için Avrupa’nın yeni politikası önemli bir büyüme alanı yaratabilir. Son yıllarda sürdürülebilirlik yatırımlarına yönelen birçok şirket, bu düzenlemeler sayesinde rekabet avantajı elde edebilir.
Bununla birlikte uygulamanın başarısı konusunda tartışmalar da sürüyor. Çevre örgütleri tek kullanımlık plastiklerin yasaklanmasını olumlu karşılarken, bazı sanayi temsilcileri belirlenen hedeflerin sektör üzerinde aşırı yük oluşturacağını savunuyor. Özellikle geri dönüşümü zor olan ambalajlarda kimyasal geri dönüşüm yöntemlerinin kabul edilip edilmeyeceği konusunda görüş ayrılıkları devam ediyor. Bir kesim bunu teknolojik bir çözüm olarak görürken, diğer kesim yüksek enerji tüketimi nedeniyle gerçek bir çevre politikası olmadığını öne sürüyor.
Aslında Avrupa Birliği’nin attığı bu adım, yalnızca plastik kullanımını azaltma girişimi değil, Yeşil Mutabakat’ın günlük yaşama yansıyan en somut örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Karbon emisyonlarının azaltılması, döngüsel ekonominin güçlendirilmesi ve sürdürülebilir üretimin yaygınlaştırılması hedefleri artık yalnızca sanayi tesislerini değil, market alışverişinden restoran masalarına kadar hayatın her alanını kapsıyor.
Önümüzdeki birkaç yıl içinde Avrupalılar alışveriş yaparken daha az plastik poşet görecek, restoranlarda tek kullanımlık paketler yerine yeniden doldurulabilir seçeneklerle karşılaşacak ve havalimanlarında valizlerini streç filme sardırma alışkanlığı sona erecek. Bu değişiklikler küçük gibi görünse de milyonlarca tüketicinin davranışını değiştirecek ölçekte bir dönüşüm anlamına geliyor.
Avrupa Birliği, plastik atıkları azaltmayı yalnızca çevre politikası olarak değil, yeni bir ekonomik modelin temel taşı olarak görüyor. Bu modelin başarıya ulaşıp ulaşmayacağı ise yalnızca çıkarılan yasaklara değil, üreticilerin yeni teknolojilere yatırım yapmasına, tüketicilerin alışkanlıklarını değiştirmesine ve uluslararası tedarik zincirlerinin bu dönüşüme ne kadar hızlı uyum sağlayacağına bağlı olacak. Avrupa’nın başlattığı bu dönüşümün etkileri ise yalnızca Avrupa sınırları içinde kalmayacak; küresel ticaret yapan tüm ülkeler gibi Türkiye’nin de üretim ve ihracat stratejilerini yeniden şekillendirecek.
